De tijd dat een schoolleider vooral achter het bureau zat en de school vanuit een kantoor aanstuurde, ligt definitief achter ons. Heleen Ekkelenkamp, directeur van IKC Stella Nova, ziet dagelijks hoe haar rol als schoolleider is geëvolueerd. "De maatschappij is veranderd, waardoor er op scholen ook veel verandert. We hebben als scholen een bredere opdracht gekregen, het gaat niet meer alleen om leren lezen, schrijven en rekenen."
Van hiërarchie naar gedeeld leiderschap
Die bredere opdracht heeft niet alleen de inhoud van het werk veranderd, maar ook de manier waarop leiding wordt gegeven. Waar vroeger meer sprake was van top-down besluitvorming, ziet Heleen een duidelijke verschuiving naar een meer collegiale aanpak. "Er is iets verschoven in de hiërarchie op scholen. Waar er vroeger meer top down leiderschap was, is er tegenwoordig sprake van gedeeld leiderschap."
Dit nieuwe leiderschap vraagt om een andere houding van de schoolleider. "Ik vind het belangrijk om samen met mijn team te werken aan de kwaliteit van ons onderwijs. Hierbij wil ik faciliteren en actief meedenken, vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid en verbinding," vertelt Heleen. Het gaat om het creëren van een omgeving waarin iedereen zijn expertise kan inbrengen.
Management en onderwijs als één geheel
Een van de grootste uitdagingen voor moderne schoolleiders is het combineren van managementtaken met onderwijskundig leiderschap. Voor veel directeuren voelt dit als een spanningsveld, maar Heleen heeft daar een heldere kijk op ontwikkeld. "Het helpt om het als een geheel te zien. Het één staat niet los van het ander, managementtaken zijn een middel en geen doel. Uiteindelijk draait alles om hetzelfde doel: kwalitatief goed onderwijs en gelukkige leerlingen."
Die integrale benadering vereist wel dat je als schoolleider durft te erkennen dat je niet alles zelf hoeft te doen. "Ik ben me er als schoolleider ook van bewust dat ik niet alles weet en alleen kan oplossen. Hierbij heb je dus het team nodig. Samen weet én kan je meer. Dus ik probeer de taken en verantwoordelijkheden goed te verdelen over het team."
Midden in het netwerk
Naast de veranderingen binnen de school, is ook de positie van de school in de gemeenschap anders geworden. Schoolleiders opereren niet meer als eilandjes, maar staan midden in een complex netwerk van partijen. "In het verleden was de schoolleider meer naar binnen gericht, maar tegenwoordig moet je blik meer naar buiten gericht zijn," legt Heleen uit.
"Er zijn veel meer instanties betrokken: kinderopvang, andere scholen, jeugdhulpinstellingen, waarbij je als schoolleider midden in dit netwerk staat. Je bent aanspreekpunt en sparringspartner en vertegenwoordigt in overleggen je school of het bestuur." Deze netwerkrol vraagt om andere vaardigheden dan traditioneel onderwijsleiderschap, maar is wel essentieel geworden voor het functioneren van de school.
Een belangrijk deel van dat netwerk bevindt zich dichterbij dan je zou denken. Binnen Unicoz staan schoolleiders er namelijk niet alleen voor: de directeuren van de verschillende scholen vormen samen een hecht netwerk waarin ze kennis en ervaring delen en met elkaar sparren over de vraagstukken waar ze tegenaan lopen. Wat op de ene school speelt, leeft vaak ook op de andere, en juist die onderlinge verbinding zorgt ervoor dat niemand het wiel opnieuw hoeft uit te vinden. De school staat midden in de gemeenschap, maar de schoolleider staat midden in Unicoz.
Uitdagingen die groter zijn dan de school
Niet alle uitdagingen zijn op schoolniveau op te lossen. Het lerarentekort bijvoorbeeld, raakt elke schoolleider direct, maar vraagt om oplossingen die verder reiken dan de eigen school. "Het lerarentekort is nijpend en dat is te merken in de scholen. Om goed onderwijs te kunnen geven en te kunnen bouwen aan een sterke, professionele cultuur heb je voldoende, bevoegd personeel nodig," constateert Heleen.
"De krapte op de arbeidsmarkt is groot en zal de komende jaren nog groter worden. Hiermee kan het onderwijs dus in de knel komen. Dit een landelijk probleem en dat voelt frustrerend, omdat je er weinig invloed op hebt."
Toch betekent dat niet dat schoolleiders met lege handen staan. Juist bij dit soort vraagstukken laat de kracht van Unicoz zich zien: wat je in je eentje niet voor elkaar krijgt, pak je samen aan. Zo hebben verschillende directeuren samen met het stafbureau de handen ineengeslagen en een gezamenlijke arbeidsmarktcampagne opgezet om nieuw onderwijstalent voor de Unicoz-scholen aan te trekken. Een mooi voorbeeld van hoe een uitdaging die groter is dan één school, collectief wordt opgepakt zonder dat een individuele schoolleider er alleen voor opdraait.
De basis: vertrouwen en verbinding
Om al deze rollen goed te kunnen vervullen, heeft een schoolleider volgens Heleen vooral één ding nodig: een stevige basis van vertrouwen en samenwerking. "Allereerst zijn je collega's op school van groot belang. Een fijne sfeer, waarin mensen goed samenwerken en hun verantwoordelijkheid nemen. Onderdeel zijn van een team en weten dat je er niet alleen voorstaat is essentieel." Dat gevoel houdt bij Unicoz niet op bij de eigen schooldeur, maar strekt zich uit over alle scholen die samen de stichting vormen.
Ondanks alle uitdagingen en de complexiteit van de rol, blijft Heleen enthousiast over haar werk. "Het vak van schoolleider is mooi! Je kunt als schoolleider een impact hebben op het leren en het welzijn van leerlingen. Ook het werken met en bouwen aan het team is waardevol. Het is een baan met maatschappelijk belang, het doet er echt toe."
